Talkradio

Talkradio

Microfoon-Talkradio-EFAls kind voelde ik me altijd al erg aangetrokken tot de radio. Muziek, gesproken woord, het maakte niet uit. En nog steeds heb ik een voorliefde voor dit medium. In 1998 heb ik een scriptie geschreven over talkradio.

Toen was dat nog een item in Nederland, tegenwoordig stelt het hier niet veel meer voor. Jammer want het levert soms heel mooie en leuke radiofragmenten op. Daarom heb ik mijn scriptie voor een groot deel gepubliceerd.

Helaas is het Nederlandse station Talk Radio 1395, waar de scriptie voor een deel over gaat, eind 1998 opgeheven.


Inleiding
Wat voor straf moet Marco Bakker krijgen voor het doodrijden van een vrouw bij de Arena? Bel mij op 020-6182888.””Hallo, Corrie…”
“Ze moeten hem gewoon een half jaar in de gevangenis stoppen zodat hij geconfronteerd wordt met zijn eigen ziel.” (…)
Meneer Vriens: “Hij zou als straf één maand moeten werken in een kliniek bij Scheveningen waar verkeersslachtoffers revalideren. En daarna één maand in het Jellinekkliniek, want daar worden alcoholverslaafden behandeld. Dat zou hem wel leren.”
De presentator is het met zijn oplossing duidelijk eens.
De volgende beller heeft weer een andere oplossing:”Marco Bakker zou Beatrix moeten beffen en neuken, omdat Claus net aan zijn prostaat geopereerd is.”
“Nou, nou”, zegt de presentator die er in eerste instantie vrij serieus op in gaat. “Wel een beetje flauw.”
Daarna volgen nog veel telefoontjes van mensen die het belachelijk vinden dat iemand het koninklijk huis zo kan en mag beledigen. Nog geen kwartier later en belt iemand met zo’n zelfde reactie.
“Marco Bakker zou bij ons de schuur moeten komen verven.”
“Waarom jullie schuur? Wat is dat voor schuur?””Nou, dat is een soort ontmoetingscentrum. En dat moet geschilderd worden en daarna moet hij Beatrix neuken…” Dit keer grijpt de presentator wel in en drukt hij de beller weg….Dit is een fragmentje uit een vroege ochtenduitzending van Talkradio 1395 AM (van 10 juni ’98 ergens tussen 5 en 7 uur). Het illustreert goed wat praatradio of talkradio is en hoe het werkt. Radio-uitzendingen waarbij de telefoonlijn constant open staat voor reacties, meningen of vragen van luisteraars. In de Verenigde Staten is het een razend succes. En ook in andere landen zoals in Engeland en Duitsland wordt het goed beluisterd. En sinds begin 1997 heeft Nederland ook een eigen talkradiozender.


Wat is talkradio?
Niet ieder phone-in programma (programma waarbij luisteraars live in de uitzending kunnen meepraten) is talkradio. Voorwaarde nummer één is dat alles live gebeurt. Dus er worden geen telefonische reactie opgenomen, gemonteerd en vervolgens uitgezonden. De interactiviteit, de tweezijdige werking presentator-luisteraar en andersom moet er zijn en verder wordt er geen plaat gedraaid. Muziek op zich is niet verboden, zolang het maar wordt gebruikt in reclamespotjes of als openingsmuziekjes van een programma.En ook in talkradioshows bestaan weer verschillen. De meest oorspronkelijke vorm van talkradio is als de presentator direct de bellers in de uitzending haalt. Wanneer er niemand is die de telefoontjes aanneemt en de beller screent, en er niet wordt gewerkt met een vertragingssysteem. Maar die variant komt niet of nauwelijks (meer) voor.
Yko van der Goot maakt in zijn boek ‘Radio, het rijk van het oor’ (p.52) een onderverdeling van drie veel voorkomende soorten praatradio-programma’s:

  • – De open lijn, waarbij mensen de presentator kunnen opbellen om een gesprek(je) met hem of haar te voeren over een onderwerp dat de bellers zelf aandragen. Het accent hierbij ligt op gezelligheid.?
  • – Themagerichte reacties, waarbij een vooraf vastgesteld thema de inhoud van de reacties richt en waarbij de bellers al dan niet rechtstreeks kunnen praten met en vragen stellen aan ??n of meerdere deskundigen in de studio. Het accent hierbij ligt op verheldering en verdieping van inzicht op thema’s over bijvoorbeeld gezondheid, gezin, geloof e.d..?
  • – Persoonsgerichte gesprekken, waarbij het geestelijk en lichamelijk welzijn van mensen die opbellen centraal staat. De aandacht richt zich primair op degene die zijn of haar problemen ter sprake brengt. Ook kan er bij deze vorm sprake zijn van ‘nazorg’ buiten de uitzending om. Het accent ligt hier op individuele hulpverlening.

Bij Talkradio 1395 komen de drie typen allemaal voor. De persoonsgerichte gesprekken vinden vooral ’s nachts en op zondagmorgen plaats. De themagerichte reacties vinden bijna elke dag plaats, afhankelijk van de presentator en van het tijdstip, bij Talkradio 1395 meestal daluren.
Wanneer en waar praatradio voor het eerst werd ingevoerd is onduidelijk. Maar Wayne Munson, een Amerikaanse professor op het gebied van communicatie, beweert dat er in 1928/1929 al 21 programma’s waren die voldeden aan de definitie van talkradio. Meestal waren die programma’s monologen van de presentator, zonder participatie van luisteraars.

In de jaren 1933-1940 kwam het accent meer te liggen op hulpverlenende programma’s. Een voorbeeld daarvan was The voice of experience op CBS. In de studio zat dan een dokter of een specialist die luisteraars adviezen gaf, een soort radiospreekuur. Weer een fase later, ongeveer tussen 1938-1947, werden er ook interviews gemaakt. Dat leek al veel op het huidige praatradio.

Reacties
Humor was toen een belangrijk element in de uitzending. En juist de eerlijke of heel absurde reacties van bellers spraken de luisteraar aan. De echte grote populariteit van praatradio in de Verenigde Staten komt in de vroege jaren zestig op gang. Dan gaat men serieus aan de gang met het all-talk-format. Geen documentaires, geen gemonteerde interviews en geen muziek. Wel jingles, promo’s, telefoontjes en reclame. In die jaren was het nog wel allemaal erg braaf en fatsoenlijk. Er werd gewerkt met het ‘tape delay system’, een computersysteem dat live uitzenden mogelijk maakte en programma’s met een kleine vertraging uitzond. Dat was nodig om het F*** -woord te vervangen door een piepje. Een systeem dat nog steeds in de Verenigde Staten gebruikt wordt.

Inmiddels heeft elke grote stad in de Verenigde Staten minstens één talkradiostation. De ene zendt alleen maar nieuws en gesprekken over sport uit. De ander houdt het bij 24-uur politiek. Ook zijn er in de Verenigde Staten christelijke talkradiozenders voor gelovigen, zenders voor paranormaal begaafden, voor homoseksuelen en zelfs voor mensen met eetstoornissen. Iedere doelgroep heeft er haar eigen zender en zo heeft ieder station haar eigen adverteerders.”

Doel
Talkradio wordt over het algemeen gemaakt met het doel educatief en informerend te zijn. Ze laten de luisteraar kennis maken met andere meningen. En talkradio is ook bedoeld om de publieke discussie op gang te krijgen…in de Verenigde Staten tenminste. Hier in Nederland geldt dat minder. Bij een commercieel station als Talkradio 1395 gaat het toch vooral om het maken van winst.


Presentatoren
De presentator van talkradio heeft in principe een personality-show. Hij wordt daarom -zelfs hier in Nederland- host genoemd. Andere namen die in de Verenigde Staten voorkomen zijn Talk host, Shock-jocks, Talk jock of Confrontalk host.In Amerika zijn de bekendste radio-dj’s op dat gebied (met stip) Howard Stern, Don Imus en Bob Grant. Zij zijn gespecialiseerd in het choqueren van luisteraars.
Omdat de presentator zo’n belangrijke rol speelt, is het belangrijk hoe hij praat. Hij moet de luisteraars proberen te over te halen om te bellen en mee te discussiëren of iets te vertellen.Kees Buurman zei in een RVU-radioreeks eens het volgende: “Het is niet alleen een kwestie van netjes praten, maar vooral karakter in je uitspraak leggen, persoonlijkheid over je lippen laten rollen. De manier waarop je microfoon toespreekt, de manier waarop je bij de mensen thuis in hun oor dringt, is heel erg belangrijk.” En datzelfde geldt zeker voor presentatoren van een praatradioprogramma.De presentatoren bij Talkradio 1395 worden daar ook op geselecteerd. Niet op hun journalistieke kunnen, maar op hun persoonlijkheid. Je moet een heel eigen karakter hebben, je moet over alles kunnen meepraten en je moet je mening duidelijk naar voren durven brengen. Dat is onder meer waarom er veel bekenden bij het station presenteren, zoals Eddy Schekman, Harry Mens, Maarten Spanjer & Rijk de Gooyer, Paul van Liempt, Jeffrey Hoff, Raoul Heertje en Paul Haenen. Een ander mooi voorbeeld in dat verband is natuurlijk Theo van Gogh die tot augustus 1997 bij Talkradio 1395 werkte.

Band met luisteraar
Om mensen zo ver te krijgen dat ze bellen en live in de uitzending komen, is het van groot belang dat er een band ontstaat tussen de luisteraar en de presentator.De presentator moet daarvoor vaak iets over zichzelf vertellen. Bas Weissenborn, eindredacteur bij Talkradio 1395 en presentator van De Avondspits, vertelt ook regelmatig iets over zijn eigen ervaringen of over zijn priv?-leven.”Dat doe ik om de luisteraars een beeld te geven van wie er zit te presenteren. De mensen moeten bij een stem iemand kunnen neerzetten. Dat verlaagt de drempel om te bellen. De persoonlijkheid achter de microfoon moet goed naar voren komen. We spreken de luisteraar met ‘je’ en ‘jij’ aan. Dat zorgt er allemaal voor dat het laagdrempelig wordt.”

Willem de Ridder, één van de initiatiefnemers van Talkradio 1395, is het daar wel mee eens. Hij denkt dat hoe persoonlijker je zelf bent (als presentator), hoe persoonlijker de beller wordt. De afstand die er bestaat bij radio tussen zender en luisteraar valt dan op een gegeven moment weg. Het leukste vindt hij het interactieve van praatradio. De Ridder: “Het is leuk als iemand terugpraat. Dat maakt het spannend. Het is te lang eenrichtingsverkeer geweest op de radio.” Alleen vindt De Ridder dat Talkradio 1395 nu teveel doet met de actualiteiten.

De gespreksonderwerpen zijn allemaal verbonden met het nieuws. Op zoek naar nieuwe experimenten en uitdagingen heeft Willem de Ridder in mei 1998 het station verlaten. Hij is nu bezig met het opzetten van ‘Ridder-radio’, radio op internet.


Praatradio in Nederland
Voor een belangrijk deel is talkradio uit de Verenigde Staten komen overwaaien waar de talkhosts torenhoge luistercijfers scoorden. Het succes was niet voor korte tijd, maar de populariteit is wel een beetje als een golfbeweging op en neer gegaan. Eind 60-er en begin 70-er jaren ontdekte het publiek het format en werd het enorm populair.Tegen het einde van de jaren ’70 en daarna daalde die grote aanhang een beetje. En nu komt het grote publiek toch weer terug bij talkradio.

Naast de Verenigde Staten kennen in ieder geval Engeland en Duitsland ook goedbeluisterde talkradiostations. Hier in Nederland is er op het gebied van praatradio veel uitgeprobeerd, zowel nationaal als regionaal.Het begin van het uitzenden van telefonische reacties in een radio-uitzending ligt in de jaren 1969-1974. Toen liet de VPRO in ‘VPRO Vrijdag’ mensen in de uitzending reageren op het programma. In datzelfde jaar 1974 maakte Germaine -sans gène- Groenier op het toenmalige Hilversum 3 een programma over seks en relaties. Dat programma duurde tot 1976. De VPRO heeft in latere jaren vooral in zomerprogrammeringen geëxperimenteerd met talkradio.

In de zomer van 1980 had die omroep een programma waarbij een schrijver te gast was en luisteraars via de telefoon vragen konden stellen. Ook bij regionale omroepen bleef deze nieuwe formule niet onopgemerkt. Met als koploper Radio Rijnmond. Daar presenteert Erik Post al vanaf het begin in 1987 van zes tot zeven uur ’s avonds ‘Post aan de telefoon’. Een uur waarbij luisteraars kunnen bellen met hun mening over actuele onderwerpen.

Tegenwoordig kennen veel regionale omroepen zo’n uurtje.Navraag bij regionale omroepen levert slechts enkele bijzondere wetenswaardigheden op. Zo heeft RTV Oost zo’n zelfde discussie-uur geschrapt omdat er te vaak werd gebeld door dezelfde mensen. Omroep Limburg wil duidelijk afwijken van de rest. Daar is het inbelprogramma gestopt ‘omdat iedereen al zo’n programma heeft’.

In de zomer van 1991 begon de VPRO serieus met het experimenteren met talkradio. De mensen van de VPRO waren benieuwd of het systeem (talkradio) uit de VS het hier ook goed zou doen. En dus startte zij op Radio 2 een twee uur durend programma ‘Talkradio’ geheten, waarbij de mensen zelf werden aangesproken op hun eigen deskundigheid en ervaring. Iedereen werd als het ware journalist. Ging het bijvoorbeeld een keer over zorg en verpleging, dan werd er gevraagd of verpleegkundigen wilden bellen. Een soort variatie op de tweede soort praatradio (de themagerichte reacties) volgens de verdeling van Yko van der Goot zoals dat in hoofdstuk één staat. Dat programma ‘Talkradio’ werd toen goed beluisterd. Het werd iedere week gepresenteerd door een andere -inmiddels bekende- Nederlander. Het lijstje bestond uit onder andere: Rik Zaal, Germaine Groenier, Harmke Pijpers, Ischa Meijer, Ger Jochems en Joop van Tijn.

Wim Noordhoek heeft het ook gepresenteerd. “Ik heb een keer een uitzending gehad met De Rijdende Psychiater. Toen ging het over loslopende gekken op straat. Dat was heel serieus. En de psychiater zat in de studio.”Voor Noordhoek geldt de stelregel: ‘Garbage in, garbage out’. “Als je zelf (als presentator) onzin opwerpt, dan krijg je onzin terug”, redeneert hij. “Hetzelfde geldt voor zinnige gesprekken.” En dat gebeurde volgens hem ook toen bij het programma Talkradio.
Het VPRO-programma werd ook in de zomer van 1992 en 1993 uitgezonden. Vanaf 1996 heeft Theo van Gogh bij Veronica Nieuwsradio (VNR) elke morgen tussen tien en twaalf uur talkradio gepresenteerd. Maar na de financiële problemen bij VNR, werd dat programma -en later het hele station- opgedoekt.Op Radio 1 bestaat sinds de zenderkleuring elke dag tussen zeven en acht uur ’s avonds een uur praatradio. Elke dag een andere omroep en elke dag een andere invulling. Op maandag de NCRV, dinsdag de EO, woensdag de VARA, donderdag wederom de NCRV en vrijdag de NPS. En vanaf 1 januari 1997 is er een station dat 24 uur per dag talkradio maakt. Meer daarover in het volgende hoofdstuk. Het station claimt zelfs de naam ‘talkradio’. Terwijl ze toch niet de eerste die die naam gebruikten in Nederland. Maar waarschijnlijk proberen ze zo mogelijke verwarring te voorkomen.


Het station Talkradio 1395
Na het verdwijnen van Veronica Nieuwsradio (VNR) op de middengolffrequentie 1395 AM, kocht de Manaus Investeringsgroep de frequentie op. Manaus was destijds onder meer eigenaar van de Palthe-stomerijen en van Jazz-radio. De investeerder zou tot het jaar 2000 vijftien miljoen gulden uittrekken voor het station Talkradio 1395. In 2000 moet de zender rendabel zijn. Vijf miljoen per jaar dus. Ter vergelijking: (volgens programmadirecteur Martijn Roos in De Groene Amsterdammer 12 maart 1997) had Veronica Nieuwsradio in de eerste maanden al meer dan tien miljoen gulden opgemaakt.

Het probleem wat VNR ook al had, is de frequentie. Naar een middengolffrequentie wordt minder geluisterd dan naar een goede FM-frequentie. Bovendien wordt Talkradio 1395 ’s avonds tussen acht en elf uur uit de ether gedrukt door de Albanese zender Radio Tirana.Het station heeft zoals dat heet van de nood een deugd gemaakt. Doordat ze alleen in de ether op de middengolf uitzenden, gaan ze zich steeds meer richten op de automobilist. Ze proberen een nieuwe groep potentiële luisteraars aan te boren. Je merkt dat bijvoorbeeld aan de programmanamen, De Ochtendspits (7-10 uur), De Middagspits (12-14 uur) en De Avondspits (16-19 uur). Bovendien is er in de ochtend- en avonduren vier keer per uur verkeersinformatie. Het blokje verkeersinfo op het hele uur wordt gelezen door iemand van de ANWB zelf.Talkradio 1395 richt zich op de oudere luisteraar (m/v) tussen de 25 en 49 jaar ongeveer. Sinds januari dit jaar worden de luistercijfers bijgehouden (zie ook verder) en heeft het station een goed beeld van wie er luistert. Voor het leeuwendeel bestaat die groep luisteraars uit mannen, zo blijkt. Hier en daar verschilt het luisterpubliek per programma. ‘Met het Oor op Morgen’ trekt een ander publiek dan Raoul Heertje. Maar in het algemeen richt Talkradio 1395 zich op de middel- tot hoger opgeleide man, ongeveer dezelfde groep die ook naar Radio 1 luistert.

Karel van Hoof, ex-zendercoördinator van Radio 1 en eindredacteur van het NPS praatradioprogramma ‘Het Geding’, is niet bang voor concurrentie. Hij vindt de informatieve waarde van Talkradio 1395 maar tegenvallen. Van Hoof: “Het verschil tussen Radio 1 en Talkradio 1395 is de verschillende doelstelling. Radio 1 wil informeren en Talkradio 1395 wil vooral amuseren.” Het station voegt wel iets toe op de Nederlandse radio, vindt hij, omdat ze een uniek format heeft. “Maar het heeft een hoge amusementsfactor.”Eindredacteur Bas Weissenborn van Talkradio 1395 vindt de Hilversumse zenders vervlakt. “Wij willen het jonge alternatief zijn van Radio 1. Die zender is droog en saai.” En zo is het cirkeltje weer rond.De screener of producer zit er onder meer om de telefoontjes en faxen aan te nemen. Hij/zij vraagt naar de naam, woonplaats en kort waar de persoon voor belt of wat voor vraag hij heeft. Dat wordt ingetoetst in de computer en verschijnt direct op het scherm van de presentator. Als er nauwelijks bellers zijn, komt nog niet iedereen vanzelfsprekend in de uitzending. Mensen die te vaak bellen of mensen die de radio gebruiken als soort therapie om hun verhaal kwijt te kunnen worden van de zender geweerd.

Zo zijn er mensen die regelmatig bellen en steeds weer hun verhaal vertellen dat ze seksueel misbruikt zijn. Ook bellers met rechts-extremistische ideeën worden -voor zover mogelijk- geweerd. Alleen Theo van Gogh had de gewoonte deze bellers gewoon door te laten, zodat hij ze verbaal kon afmaken. “Overdag krijgen de bellers gemiddeld ongeveer drie minuten spreektijd. Anders vallen ze meestal in herhalingen”, legt adjunct-eindredacteur Felix den Hartog uit. “Maar als in een discussie over de straf van Marco Bakker een familielid belt van Marco, dan krijgt hij natuurlijk meer tijd” (is overigens niet gebeurd, E.F.).

Voor de nachtuitzendingen ligt de drempel om bellers in de uitzending te halen lager. De nadruk ligt dan ook minder op de actualiteit. ’s Nachts zijn de gesprekken langer en ‘dieper’. Uit luistercijfers blijkt dat mensen dan gemiddeld 137 minuten blijven luisteren. Naast bellers kent een aantal programma’s op Talkradio 1395 zogenaamde ‘stalkgasten’. De presentator heeft het dan bijvoorbeeld over Engels supportersgeweld en spreekt daar zijn afkeuring over uit. Vervolgens pakt hij de telefoon en belt hij live in de uitzending de Engelse ambassade in Nederland. Die persoon weet niet dat hij gebeld wordt en is onvoorbereid. Dat is iemand stalken.

Het heeft twee functies, denk ik: een amuserende functie, want soms kan dat ‘overvallen’ best leuk zijn (de mensen geven leuk commentaar of ze weigeren juist live te reageren). En daarbij kan het soms ook nog iets toevoegen, informeren dus (de man van de ambassade legt bijvoorbeeld uit waarom de Engelsen altijd zo snel dronken zijn). Maar bovenal blijft het amusement.


Achter de schermen bij 1395
Talkradio 1395 had in 1998 in totaal ongeveer zestig mensen op de loonlijst, van wie ongeveer de helft freelancer.Enkelen van die redacteuren hebben een journalistieke achtergrond of opleiding. De onderwerpen die bij Talkradio 1395 besproken worden, worden gekozen met in het achterhoofd ‘waar heeft iedereen het over vandaag?’. De keuze hangt natuurlijk ook af van de persoonlijke voorkeuren van de presentator.

Regelmatig gebeurt het dat een onderwerp niet als discussiepunt wordt gebracht, maar als vraag zodat luisteraars met eigen verhalen of ervaringen moeten komen. Een voorbeeld: “Vandaag heeft Wim Hofman de Gouden Griffel gekregen voor het mooiste kinderboek. Ik wil weten wat jouw favoriete kinderboek is?” Op die manier word je onbewust op een gezellige manier op de hoogte gebracht van het nieuws. Alleen blijft het vaak bij de hoofdpunten. De achtergronden ontbreken meestal. En de reacties of de presentator voegt ook lang niet altijd iets toe.

Neem Jeffrey Hoff, de invaller voor Raoul Heertje. Dat vind ik de meest onsmakelijke en onsympathieke figuur bij het station. Hij is een bekende Hagenees met een grote bek.In het beginstadium van Talkradio 1395 was het de presentator die een aantal onderwerpen op tafel gooide. De luisteraars moesten er maar op reageren. Nu is het station selectiever geworden. Er zit meer tempo in de dagprogramma’s. Het accent wordt meer gelegd op newstalk. Dat proberen ze te combineren met entertainment. De mensen van talkradio 1395 zijn in de beginfase getraind door de Amerikaanse talkradiogoeroe Peter Laufer, de auteur van het boek ‘Inside Talkradio’. Ook nu nog komt hij een paar keer per jaar naar Amsterdam. Hij leerde de presentatoren onder andere wat te doen als er niemand belt, hoe je een monoloog van drie kwartier kunt volhouden zonder saai te worden. Bas Weissenborn die zelf de Avondspits presenteert werpt in een kwartier ongeveer drie onderwerpen op. Ook maakt hij gebruik van ankeilers.

Weissenborn: “De luisteraar blijft in de avondspits gemiddeld zeven tot vijftien minuten hangen. Dus moet je proberen die aandacht vast te houden door veel af te wisselen. En er moet ook regelmatig gelachen kunnen worden.” Er zitten in de Avondspits ook diverse vaste serviceblokken. Zoals het sportblok en het financiële nieuws van Eddy Schekman. Vijf keer per dag vertelt hij kort hoe het is op de aandelenbeurs.Twee keer ’s ochtends, een keer ’s middags en twee keer bij de Avondspits. En om 18.45 is er de gesponsorde Smart bussinesshow. Dat is een kwartier zendtijd voor enkele computerbedrijven die dan vragen van luisteraars op het gebied van computers, het millenniumprobleem e.d. kunnen beantwoorden. Dat alles onder begeleiding van de presentator.Volgens Bas Weissenborn zijn de programma’s op Talkradio 1395 een ‘ideale mix van actualiteiten met een humoristische inslag’. Voor hem gelden er twee regels: de berichten moeten feitelijk honderd procent juist zijn en de presentator moet er zijn eigen mening over kunnen geven.

Met het Oor op Morgen
In navolging van het populaire Radio 1-programma ‘Met het Oog op Morgen’ zendt Talkradio 1395 dagelijks zo’n zelfde programma uit. De formule en de stijl is afgekeken van de Hilversumse mensen. Alsof het om een grap gaat, is het ‘Met het Oor op Morgen’ genoemd. Vijf keer gepresenteerd door Paul van Liempt en twee keer door Martijn de Keizer. Een willekeurige uitzending heb ik meegeschreven.

Het twee uur durende programma bestaat uit een reeks lange interviews over actuele nieuwsonderwerpen. De lengte van de interviews varieert van twaalf tot ruim twintig minuten. Tussendoor komen vooral promo’s van andere programma’s en enkele pingels. Om elf en twaalf uur is er ook een nieuwsbulletin. Het programma ‘Met het Oor..’ zelf vind ik een slechte parodie. Beter goed gejat, dan slecht bedacht, moeten ze bij Talkradio 1395 gedacht hebben. Het programma begint met ongeveer dezelfde tune als ‘Met het Oog..’. Dan: “Buiten is het 11 graden, binnen ook”. Dat vind ik toch wel erg flauw. En het tweede uur: “Buiten is het middernacht, binnen ook”.

Het programma is wel het meest journalistieke programma bij Talkradio 1395. Goed voorbereide interviews over actuele onderwerpen, goede vragen. Er wordt veel tijd uitgetrokken voor een onderwerp. Naarmate de klok meer naar 1 uur ’s nachts gaat worden de onderwerpen minder ‘hard’ en worden de interviews langer. Mijn voorkeur gaat toch uit naar ‘Met het Oog op Morgen’.

Vergelijking met Radio 1
“Talkradio is leuk omdat je de luisteraar laat inbellen, maar je moet daar niet van afhankelijk worden”, heeft directeur van het zakenblad Quote Maarten van den Biggelaar eens in het mediablad Broadcast Magazine gezegd (mei ’96 nr.77). “Een programma moet al ‘staan’, dus met een studiogast. We gaan de Amerikaanse kant op, waarbij de gasten en bellers een dominante rol spelen, niet de presentator.” Bij Radio 1 is dat precies wat je hoort. De presentator is alleen maar een verbindende factor, die alles in goede banen leidt. Ook bij Radio 1 wordt een selectie gemaakt bij de bellers. Bij het programma Het Geding bestaat een lijst met ‘Bodezwallers’, dat wil zeggen Bellers op de zwarte lijst. Dat zijn de mensen die te vaak bellen, mensen die oneindig blijven ouwehoeren of mensen die in de uitzending plotseling iets anders zeggen.

Het Radio 1-programma Het Geding heeft een heel strakke vaste formule. In dat uur wordt een onderwerp aangesneden, meestal een maatschappelijk onderwerp, bijvoorbeeld over uitgaanscentra die zelf beveiligingsmensen inhuren om het centrum in het weekend veilig te houden. De stelling op die avond was: ‘Veiligheid is niet te koop’. Aan het einde van het programma, na het aanhoren van een deskundige voor- en tegenstander en een aantal bellers, komt de rechter tot een gewogen oordeel (die overigens geen enkele rechterlijke waarde heeft). De onderwerpen van Het Geding moeten ook tot een soort diepere discussie kunnen leiden. Dus in het voorbeeld van de beveiliging kan men zich afvragen in hoeverre de overheid zich mag bemoeien met dit soort particuliere acties. Dat voorbereidende werk kost één redacteur twee dagen.

De presentator van Het Geding, en van alle praatradioprogramma’s op Radio 1, moet vooral kunnen afkappen. De reactie van mensen kort houden en het tempo in het programma houden. De bellers in die programma’s krijgen iemand aan de telefoon die peilt of de beller een duidelijke en goed geformuleerde mening heeft. Dat vullen ze in op een formulier en de producer belt de mensen met de beste of leukste reactie terug voor de uitzending. Op die manier bepaal je zelf de meningen en het aantal kanten dat van je onderwerp belicht worden. Je hebt je programma dus meer in de hand.

Cijfers
De mensen van het station Talkradio 1395 streefden naar een marktaandeel van 2 tot 4 procent in het jaar 2000. Sinds januari 1998 doet Talkradio 1395 mee aan het Continu Luisteronderzoek dat gebeurt in opdracht van de NOS en de STER. Het luisteronderzoek wordt uitgevoerd door het bedrijf Intomart BV. Uit navraag bij de Dienst Kijk- en Luisteronderzoek (KLO) van de NOS blijkt, dat Talkradio 1395 nu op gemiddeld 0,1 procent zit (cijfers maart/april 1998). De dienst onderzoekt de luisterdichtheid per kwartier tussen zeven uur ’s ochtends en zeven uur ’s avonds.

Eén procent luisterdichtheid komt neer op ongeveer 127.000 luisteraars van 13 jaar en ouder. Volgens Rob Keijzer van KLO zit Talkradio 1395 gemiddeld op 0,1 procent op werkdagen. Gemiddeld luisterden er in maart en april dus bijna 13.000 mensen naar het station. Rob Keijzer heeft daar wel een verklaring voor: “Radio luisteren is doorgaans een nevenactiviteit en muziekzenders lenen zich daar meer voor.”

Zoals gezegd is het grootste probleem van Talkradio 1395 de onbekendheid van de zender en de frequentie. Daarvoor is een afdeling Marketing (sales) in het leven geroepen. Zij verzorgen de reclame- en sponsoractiviteiten. E?n van de belangrijkste instrumenten als het gaat om het verwerven van bekendheid is de uitgave van de Talkradio krant. In de krant die eens per kwartaal verschijnt, staan verhalen van en over presentatoren en programma’s van het station. Naast de losse verkoop van de Talkradio krant zijn er ook zo’n vijfduizend mensen die hem automatisch krijgen toegezonden. Dat zijn de zogenaamde donateurs. Zij hebben F13,95 betaald en krijgen daarvoor een heel jaar de Talkradio krant en een pakket met promotiemateriaal van het station (T-shirt, pennen, lucifers en een boek van Harry Mens).

Verder heeft Eddy Schekman een klein beleggingsclubje, maar daar wordt het station niet rijker van. De inkomsten van Talkradio 1395 komen voor het grootste deel uit de reclame. Aan eigen reclame in bijvoorbeeld weekbladen of in abri’s heeft Talkradio 1395 weinig gedaan. Maar in september start er een nieuwe campagne waarbij Talkradio 1395 via print bekendheid probeert te verkrijgen.


Het nut van talkradio
De populariteit van de talkradioshows in de Verenigde Staten heeft, volgens talkradiogoeroe Peter Laufer, alles te maken met het uiteenvallen van de samenleving. Mensen luisteren niet meer alleen om geïnformeerd te worden, redeneert hij, maar omdat het luisteren naar praatradio een vorm is van iets dat ontbreekt in hun leven. Emotie. Mensen worden er graag emotioneel. Hij geeft in zijn boek Inside Talkradio nog drie redenen waarom er naar talkradio geluisterd wordt. Laufer: ‘Allereerst luisteren de mensen omdat ze het leuk vinden om naar maffe bellers te luisteren. Daarnaast omdat ze de vermakende presentator leuk vinden.

En men luistert naar talkradio omdat men nagaat in hoeverre iemands mening feitelijk (geloofwaardig) is.’ Wim Noordhoek van de VPRO is het met Peter Laufer eens. “Blijkbaar voorziet het de luisteraars in een enorme behoefte, namelijk het uiten van je eigen mening over een bepaald onderwerp. “Bij de Amerikanen bestaat die behoefte nog veel meer dan hier in Nederland. Iedereen heeft over alles een mening en wil die ook naar buiten brengen”, vertelt Noordhoek. “Dat die behoefte hier minder bestaat, maakt de basis voor het station (Talkradio 1395, E.F.) vrij smal.”

De belangrijkste reden om naar talkradio te luisteren is dus het zoeken van gezelschap. De presentator wordt als het ware een goede sociale vriend in de radio. De magie van radio is dat men zich een beeld vormt van de presentator. Er ontstaat een soort cyber friendship. Dit merk je wel bij Talkradio 1395. Op de zondagmorgen bijvoorbeeld heeft Peter J. Muller een programma. Hij staat ook wel bekend als de ‘radiodominee’. Mensen vertellen vaak op de radio de meest intieme verhalen. Net als de meeste presentatoren op Talkradio 1395 heeft ook hij veel vaste bellers en luisteraars.


Invloed van presentator
Ook in de massacommunicatie wordt een aantal redenen/ functies genoemd waarom mensen naar (praat)radio luisteren. Enkele daarvan (o.m. amusement/dagelijks ritueel) heb ik al behandeld. Frank Oomkes onderscheidt in zijn boek ‘Communicatieleer’ acht functies van de massamedia (p.309). Voor een groot deel zijn die ook terug te vinden bij Talkradio 1395. Bij de praatradioprogramma’s op Radio 1 ontbreken er een paar. Volgens Oomkes kan radio :

    1. amuseren

 

    2. informeren en interpreteren

 

    3. socialiseren (overdragen van cultuur)

 

    4. opleiden

 

    5. de samenleving bewaken

 

    6. de economie stimuleren (winst maken)

 

    7. een dagelijks ritueel zijn/verschaffen

 

    8. geschiedschrijven

De eerste drie punten gelden voor beiden. Opleiden vind ik minder duidelijk. Het maken van winst (punt 6) geldt niet voor Radio 1. En aan geschiedschrijving heeft Talkradio 1395 gedaan door een praatradio-station te beginnen. Vaak hebben massamedia een andere functie voor de ontvanger dan voor de zender. ‘De media-organen (bijvoorbeeld een radiostation, E.F.) zijn socii gezellen’, staat in ‘De werking van massamedia’ van J.G. Stappers, hoogleraar communicatiewetenschappen aan de universiteit van Nijmegen. ‘Omdat ze socii zijn kunnen ze ook informatie, meningen, houdingen en waarden beïnvloeden. De gezel aan wie vertrouwen gegeven wordt, zal kunnen overtuigen of overreden; van de gezel die men niet vertrouwt worden meningen en houdingen gewantrouwd en afgewezen'(p.218). Met andere woorden, als een presentator van praatradio veel vertrouwen heeft gewonnen bij zijn luisteraars kan hij de meningen van die luisteraars tot op zekere hoogte be?nvloeden en sturen. De werking van een aantal functies is hiermee meteen duidelijk. De media zijn niet meer dan stimuli, je gebruikt ze om je eigen mening of opvatting te (laten) bevestigen.

Voyeurisme
Door live telefoongesprekken op de radio uit te zenden zoals dat bij praatradio gebeurt, heeft ‘openbaar’ een dubbele betekenis gekregen. Normaal is een telefoongesprek communicatie tussen twee personen, van de één op de ander gericht. Maar een telefoongesprek op de radio is in principe bedoeld voor iedereen. Een tweegesprek dat in het openbaar wordt gevoerd. Het is aan de presentator de taak om iemand te beschermen dat ze niet teveel over zichzelf op de radio blootgeven.

Al gaat Talkradio 1395 hier af en toe vrij ver in. Luister maar een een willekeurige nachtuitzending, dan hoor je de mooiste maar ook de gekste gesprekken. En het gaat vaak over seks- of relatieproblemen. Het luisteren naar dit soort intieme gesprekken is niets anders dan voyeurisme. Maar dat is volgens adjunct-eindredacteur Felix den Hartog juist het aantrekkelijke van het station.

“De mensen luisteren toch omdat het stukje voyeurisme is, een beetje ‘reality-radio’. De spanning wat de volgende beller zal zeggen, houdt veel luisteraars vast.” Zo hoorde ik een keer een discussie over kinderen van NSB-ouders. Aan de telefoon was zo’n ‘kind’. Ze was vroeger door haar moeder slecht behandeld, om niet te zeggen mishandeld. Sindsdien is de band met haar moeder slecht gebleven. De dochter had al diverse pogingen gedaan om die band te verbeteren, maar haar moeder wilde niet. De presentator stelde vragen en leidde het gesprek en haalde ook andere bellers in de uitzending die vragen stelden of het ‘NSB-kind’ bemoedigende woorden toespraken. Op een gegeven moment werd het haar teveel en kon ze haar tranen niet bedwingen. Zulke gesprekken hoor je niet veel op de radio. Het programma waar ik dit heb gehoord, is op zondagmorgen van één tot zeven uur met Robert Bulthuis.

Verantwoordelijkheid
De presentator van Talkradio 1395 houdt altijd de mogelijkheid en de bevoegdheid om de bellers weg te drukken voor het geval er iemand plotseling in de uitzending gaat schelden of racistische dingen gaat zeggen. Maar stel dat iemand gaat roepen: “Heil Hitler!” (werkelijk gebeurd, zie bijlage III) Is het station dan verantwoordelijk voor de uitspraken? ‘Dat hangt er vanaf’, zegt Nol Reijnders van de sector Omroep en Pers van het Ministerie van OC&W in de Talkradio krant (nr.3 juni ’98).
‘Gezien het live karakter van praatradio kun je te maken hebben met overmacht. Als bijvoorbeeld zou blijken dat iemand geselecteerd is op zijn extremistische standpunt en onweersproken op de radio zijn of haar gedachten mag spuien, dan kunnen wij tot vervolging overgaan. Maar wanneer de presentator achteraf een kritisch commentaar geeft, is het een ander verhaal.’

Het Commissariaat voor de Media heeft een aparte afdeling (Monitoring) die heel de dag steekproefsgewijs naar radioprogramma’s luistert of de Mediawet overtreden wordt. Dit blijft in principe beperkt tot het beoordelen of stations de reclameregels niet overtreden. Talkradio 1395 heeft in haar bestaan nog geen boetes gekregen daarvoor. “Discriminerende uitingen zijn moeilijk aan te pakken”, vertelt Sybrand van Hengel van het Commissariaat van de Media. “Als zoiets voorkomt is dat meer een zaak voor de officier van justitie.”


Conclusie
Talkradio 1395 was een heel nieuw eigentijds radiostation. Als je het vergelijkt met andere Nederlandse zenders of omroepen, stelde Talkradio 1395 nog niet veel voor. Het was als het ware het groentje binnen de omroepwereld.Ook journalistiek gezien was het minder waardevol dan Radio 1. Talkradio 1395 brengt wel nieuws maar vaak op een wat lossere ontspannen manier. Maar eigen nieuwsgaring was er niet op Talkradio 1395. Het station was in eerste instantie ook geen nieuwsstation maar een -met alle respect- ‘babbelzender’. Hun doel was ‘informeren tijdens het amuseren’ en daaraan voldoen ze wel.Met het Oor op Morgen was een programma dat meer interactief is dan bij de publieke zenders. Bij Radio 1 wordt bij een interview een goed uitgeschreven inleiding gelezen en zijn de vragen voorbereid. Bij Talkradio 1395 was er nauwelijks sprake van een strak voorgelezen inleiding. De vragen werden daarentegen meestal wel voorbereid. Maar vooral de aanleiding van een gesprek bleef vaak een beetje onduidelijk (met uitzondering van het programma Met het Oor op Morgen). Doordat er niet echt strakke inleidingen aan vooraf gaan, hoor je pas vaak bij de vragen waarom iemand aan het woord wordt gelaten.

Bij Radio 1 ligt de nadruk meer op het informeren. De selectie bij de bellers is op de publieke zenders wat zwaarder. Alleen mensen die een duidelijke mening hebben die iets toevoegt, of met een nieuwe invalshoek, een bevestiging, of een humoristische kijk op een onderwerp komen erdoor. Daardoor heb je zelf meer het informatieve gehalte van het programma in de hand en is het journalistiek gezien interessanter.Als het station geen FM-frequentie krijgt of niet overal op de kabel komt, dan ben ik bang dat het station een langzame dood sterft. Want als de luisteraars je niet weten te vinden, komen er ook geen adverteerders. En als de bekendheid niet van het station niet groeit, rest Talkradio 1395 niets anders dan haar voorganger Veronica Nieuwsradio.

© Edwin Feldmann, 1998 -2013  | edwin (AT) veldmuis.com

* Overnemen van inhoud mag alleen met bronvermelding en een link naar het originele verhaal *


Geef een reactie